વરસાદ પછીનો ઉઘાડ

Archive for the ‘પુસ્તક અવલોકન’ Category

-જિગર જોષી ‘પ્રેમ’
[વ્હાલ વાવી જોઇએ : લે. ગૌરાંગ ઠાકર, પ્રકાશક: સાહિત્ય સંગમ, પ્રથમ આવૃત્તિ – 2૦10, મૂલ્ય રૂ. 6૦/-]

ગઝલને અને સુરત પ્રદેશને પહેલેથી જ ઘરોબો રહ્યો છે. કંઇ કેટલાયે શબ્દ-સાધકો એ પ્રદેશમાંથી આવ્યા અને સુરતની “સૂરત”ને વધુ પ્રભાવક્તા બક્ષી, વધુ ઉજ્જવળ બનાવવા સુયત્નો કીધાં અને એમાં ભારોભાર પાર પણ ઉતર્યા. એટલે એવા ઉચ્ચ-ઘરાનામાંથી આવતા, “એ પરંપરા”માંથી આવતા કોઇ નવા વારસદાર પાસેથી સાહિત્યજગતને અદકેરી અપેક્ષા હોય એ સ્વાભાવિક છે. આવી અપેક્ષામાં સક્ષમરીતે પાર ઉતરેલા ગઝલકાર એટલે શ્રી ગૌરાંગ ઠાકર. “વ્હાલ વાવી જોઇએ” એકરીતે “શબ્દ-પંચમ” છે. અને કે’વાય છે કે પંચ ત્યાં પરમેશ્વર. આ શબ્દ-પંચમમાં સૌપ્રથમ આ સંગ્રહને સત્કારતા પરમ વંદનીય પૂ. શ્રી મોરારિબાપુ એમ લખે છે કે “કવિતા તો સરિતા છે. એ બે કાંઠાની વચ્ચે પણ હોય અને પૂર આવે ત્યારે અતિક્રમે પણ. યુવા કવિઓમાં વિશ્વસામગ્રીમાંથી અબોટ વાતો પકડાતી જોઇને વિશેષ રાજી થાઉં છું.”

વિષય વૈવિધ્યની સાથોસાથ છંદો વૈવિધ્ય વિસ્તારવું એ કવિની પોતીકી આવડત છતી કરે છે. નવા રદીફો સાથે કામ પાર પાડવાની ખેવના, કાફિયાઓને નાવિન્યતાસભર વાતાવરણમાં મૂકવાનો રોમાંચ અને શે’રમાં નવા પ્રાણ પૂરવાની અથાગ મહેનત જ એક ઉત્તમ રચનાને જન્મ આપે છે. આ કવિ ઉક્ત વાતથી સુપેરે પરિચિત છે જ. અને એટલે “કામિલ” જેવા બહુ જૂજ કવિઓ દ્વારા ખેડાયેલા છંદમાં પણ આ કવિએ હાથ અજમાવ્યો છે અને શેરીયત સિધ્ધ કરી છે જુઓ:
હું તો માત્ર શ્વેત લકીર ને તમે સાત રંગનો સાથિયો, હું ભળી શકું બધાં રંગમાં, મને બેઉ હાથે મિલાવજો. પૃ.11

શબ્દ-પંચમમાં આગળ વધીએ તો કવિ શ્રી ગૌરાંગ વિશે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના વર્તમાન પ્રમુખ આદરણીય શ્રી ભગવતીકુમાર શર્મા એમ નોંધે છે કે“ગઝલના માધ્યમ પર તેમની પૂરી પકડ છે. ગઝલ સર્જન પરત્વે તેમની સભર નિષ્ઠા છે અને ગઝલપ્રકારની બધી વિશિષ્ઠતાઓને પૂરી સમજણથી નાણીને ગંભીરતાપૂર્વક તેઓ ગઝલ સર્જન કરતા રહ્યા છે.” સરળ ભાષા, સૂક્ષ્મ અને સક્ષમ વિચાર આયોજન, સુસ્પષ્ટ નિરિક્ષણ શક્તિ તથા અર્થપૂર્ણ નાવિન્ય” એ એમની સર્જનક્ષણોના કેન્દ્ર સ્થાને હોય એવું આ સંગ્રહમાંથી પસાર થતા મને અનેકોવાર લાગ્યું છે. જુઓ એનું એક ઉમદા ઉદાહરણ…

એક તો તારો મને પર્યાય દેખાતો નથી
ને ઉપરથી તું સરળતાથી અહીં મળતો નથી.

તું હવે વરસાદ રોકે તો હું સળગાવું ચૂલો,
રોટલો આ છત વગરના ઘરમાં શેકાતો નથી.
એક માણસ ક્યારનો આંસૂ લૂછે છે બાંયથી,
આપણાંથી તોય ત્યાં રૂમાલ દેવાતો નથી. પૃ. 03

શબ્દ-પંચમની એ કડીને ફરી આગળ જોડીએ તો “વ્હાલની વાવણી” કરતાં-કરતાં પ્રસ્તાવનામાં ડો. રશીદ મીર આ ગઝલકારને પોંખતા એમ લખે છે કે “ઇશ્વર પાસે શબ્દસાધક બનવાની આવી નોખી દીક્ષા માંગનાર ગૌરાંગ ઠાકરને ઇશ્વરે તથાસ્તુ કહી દીધું છે”

વરસાદ તું પણ આજ હવે મન મૂકીને પડ,
એક જણ જતું ‘તું ઘર, હવે રોકાઇ ગયું છે. પૃ. 17

“તથાસ્તુ” કહીને ઇશ્વરે આ કવિને તાકાત આપી દીધી છે શે’રમાં પ્રાણ પૂરવાની. પાને-પાને નવા ઉઘાડ લાવતો અને શબ્દે શબ્દે અદકેરું પાંગરતો આ કવિ મુશાયરાઓમાં પણ એટલો જ જામે છે. શબ્દ-પંચમનો ચોથો મહત્વનો પડાવ એટલે મુંબઇના યુવા કવિ શ્રી હીતેન આનંદપરા. મુંબઇની વિખ્યાત કલા સંસ્થા ઇન્ડિયન નેશનલ થિયેટર (આઇ.એન.ટી.) દ્વારા શયદા એવોર્ડ-2009ની જાહેરાત થઇ એ સંદર્ભને ધ્યાને લેતા કવિમિત્ર શ્રી હીતેન આનંદપરા આ પુસ્તકમાં લખે છે કે “ગઝલના વિશાળ ગામમાં પોતાનું પાકું ઘર બાંધવાનો અવસર મળે એ દરેક નવા ગઝલકારની ઇચ્છા હોય છે. આ ગઝલકારની એ ઇચ્છા ફળી એ આનંદની વાત છે.” પોતીકા અનુભવોના ચશ્મા વડે નવી રીતે દ્રશ્યો જોવાની પ્રેરણા આ કવિ પાસેથી લેવા જેવી ખરી.

તમે બારીમાં ઉભા રહિને કીધી છાંયડાની વાત,
અમે વાંસા ઉપર તડકો જુઓ ચોગાનમાં લીધો. પૃ. 47

અને શબ્દ-પંચમની અદકેરી કડી જોડતાં કેન્દ્રસ્થાને કવિ પોતે વ્હાલ વાવવાની વાત કરે છે. એટલે આમ શબ્દપંચમ રચાયું એ એક સુયોગ છે. “વ્હાલ વાવી જોઇએ” સાહિત્ય જગતના વર્તમાન પ્રવાહમાં નોખી મુદ્રા ઉપસાવનારો છે એમ કહેવું અતિ આવશ્યક થઈ પડે એટલી સક્ષમતાથી આ કવિએ કલમ ચલાવી છે. આ સંગ્રહને અઢળક વ્હાલ મળે એ જ અભ્યર્થના સાથે અસ્તુ.

Advertisements

-જિગર જોષી ‘પ્રેમ’ 

[એક પીછું હવામાં તરે છે : લે. હિતેન આનંદપરા, પ્રકાશક: ઇમેજ પબ્લિકેશન્સ પ્રા. લિ. પ્રથમ આવૃત્તિ – ૨૦૦૮, મૂલ્ય રૂ. ૧૦૦/-]

 ‘એક પીછું હવામાં તરે છે’ એ હિતેન આનંદપરાનો સ્વતંત્ર કાવ્યસંગ્રહ છે. કવિતાના ક્ષેત્રમાં ‘હિતેન આનંદપરા’ એ સભાનપણે ઊગી ચૂકેલો સૂરજ છે. બહુ ઓછા કવિઓ આપબળે આ ક્ષેત્રમાં પોતીકો અજવાસ પાથરી શક્યા છે અને કવિ શ્રી હિતેન એમાંના જ એક છે. કવિવર શ્રી સુરેશ દલાલ આ કવિ માટે એવું લખે છે કે કવિતામાં હિતેન પાસે વૈવિધ્ય પૂરતું છે. લખવું એને માટે આદતનું કામ નથી. એ ઘૂંટીને લખે છે 

 આ કવિ ઘૂંટીને લખે છે એટલે જ એની કવિતામાં એક નોખી તાજગીનો અહેસાસ સતત વરતાયા કરે છે. “કવિતા”ના બે મૂળભૂત અંગો ઊંચાઇ અને ઊંડાઇ આ કવિ સુપેરે પામિ શક્યા છે-એ વાતનો ભારોભાર આનંદ છે. “એકદમ નિખાલસ ચહેરો, કાનને ફરજિયાત એ તરફ ઝૂકવું પડે એવો મીઠો અવાજ” એના વ્યક્તિત્વને ઔર નિખારે છે.

મુંબઇ જેવા દોડતા શહેરમાં વસવાટ કરવા છતાં આ કવિએ એની કલમમાં ‘શાંતચિત્ત’નું વાતાવરણ બ-ખુબી ઉપસાવ્યું છે. ફ્લેટની આબોહવા વચ્ચે રહીને પણ પ્રકૃતિને ભરપૂર ચાહવાનો લુત્ફ આ કવિ ઉઠાવે છે. ક્યાંક બચપણની એ ગલિઓમાં આપણને ઉઘાડા પગે લઇ જવા કોશિષો કરે છે, તો ક્યાંક કિશોરાવસ્થાની નવી વ્યાખ્યાઓ આપણી સમક્ષ ચિતરી આપે છે. ક્યાંક મૂછના દોરા જેવા યુવાન કલ્પનો જન્માવે છે, તો ક્યાંક “જિંદગીનું છેલ્લું સ્ટેશન” એટલે કે વૃધ્ધાવસ્થાને પણ ખૂબ સૂક્ષ્મતાથી આપણી આંખમાં, કોઇ સપનાની જેમ વહેતું મૂકી આપે છે. એક રવાનગી છે આ કવિ પાસે વાતાવરણ રચવાની ! આ કવિ ગઝલમાં ‘ચોમાસા’ની જેમ ખૂબ ભીંજાવી દે છે, તો ગીતોમાં ‘શિયાળા’ જેવી ઠંડક આપે છે અને ગદ્યકાવ્યોમાં આપે છે ઉનાળામાં ખિલેલા ગુલમ્હોર જેવી ઐશ્વર્યતા ! કોઇ એક કવિ પાસેથી બહુ ભાગ્યે જ આવી સક્ષમતાભરી વૈવિધ્યતા સાંપડી શકે છે. આ કવિએ સ્વભાષાને ગૌરવ અપાવ્યું છે એમ કહેવું અતિશયોક્તિ ભર્યુ નથી લાગતું. આવો, તમને રૂ-બ-રૂ કરાવું એમની કાવ્ય-યાત્રાથી….

 જેટલી દુનિયામાં ભલમનસાઇ છે
એ બધીયે ઝાડમાં સચવાઇ છે                           (પૃ. 14)

ખુદથી અળગા થઈ ખુદાને ચાહવાનું કર શરુ
જગને છોડી જાતને સમજાવવાનું કર શરુ                 (પૃ. 10)

વધુ પડતી વિકસતી ડાળ છું, ખુદ ઝાડને નડુ
દયા રાખ્યા વગર તુર્ત જ મને થડથી કરો અલગ        (પૃ. 11) 

ન થોપો આપણાં સિધ્ધાંત સંતાનો ઉપર સદા
નવી હોડીને થોડી વાર તો સઢથી કરો અલગ            (પૃ. 11)

 એક ચકલીનું અનાયાસે ખભે બેસી જવું,
એક ક્ષણ પંખી થયાનો પણ ગજબ ઉન્માદ છે.            (પૃ.12)

 સુકાયેલી નદીના ક્યાંકથી પગરણ મળી આવે
વિખૂટું થઈ ગયેલું એ રીતે એક જણ મળી આવે

ખખડધજ, કાટ લાગેલી, જૂની બિસ્માર પેટીમાં,
ખજાનો શોધવા બેસો અને બચપણ મળી આવે            (પૃ. 16)

એકદમ તાજા ખિલેલા ફૂલને સ્પર્શે પવન,
એ અદાથી જો તને થોડું અડ્યો તો શું થયું ?            (પૃ. 27)

 આ કવિ ક્યાંક ‘સખી’ રદિફ લઇને દીર્ઘ ગઝલ સરજે છે, તો ક્યાંક ગીતોમાં ભગવા રંગોના લસરકા મારીને એક નોખુ જ કેનવાસ આપણી નજર સામે મૂકી આપે છે. આ કવિના ગીતોની પંક્તિનો ઉપાડ વાચક-ભાવકને સહજ વાંચવા માટે પ્રેરે એવો છે. જુઓ…હરિ તમારી કિટ્ટા,  અચરજ દૂર સુધી દેખાય, પાણી વહેતું જાય નદીનું, સગડ મળે જો તારા, સહજ તને હું સ્મરું, જેવી ભગવા રંગી-ફિલોસોફીની વાત હોય કે પછી સેન્સેક્સની જેમ હુંયે ઊંચે ચઢું કદી મારોયે ભાવ તો લગાવો… જેવી આધુનિક્તાની રમૂજભરી શૈલિ હોય, ઓલ રાઉન્ડર જેવી ઇફેક્ટીવ ઇમેજ એ ક્રિએટ કરી શકે છે. ડિપ્રેશન, બપોર, ભેરુ, ધૂમ્રવલય, અંધારું, એક સમસ્યા, જેવા શિર્ષકથી રચાયેલા ગદ્યકાવ્યો પણ આ સંગ્રહની વિશેષતા છે અને  તમને બીજું શું કહું રમેશ પારેખ? નામના ગદ્યકાવ્યમાં એક કવિ, કવિને કેટલું ચાહતો હોય છે એની ઉત્તમોત્તમ ભાવોભિવ્યક્તિ સરજીને આ કવિ જાણે ર.પા.ને સ્મરાંજલિ આપે છે અને કવિ તરીકેનું ઋણ અદા કરે છે.

        સાંપ્રત સમયમાં એક પીછું હવામાં તરે છે  – કાવ્યસંગ્રહ, પોતાની એક નોખી મૂદ્રા ઉપસાવે એવો સંગ્રહ છે. આ કવિને અઢળક શુભેચ્છાઓ. અને હજી ભવિષ્યમાં એમની પાસેથી બળકટ રચનાઓ મળતી રહે તેવી આશા સાથે અસ્તુ.